Aan de vooravond van Kristallnacht eert de Bar-Ilan-universiteit Holocaust-historicus Deborah Lipstadtmet de Jonathan Sacks Institute Prize

Benarroch, Rynhold, Lipstadt, Brenda Gewurz, Zev Gewurz, Zaban. Foto Sharvit

Aan de vooravond van de herdenking van Kristallnacht, de pogrom van 9 en 10 november 1938 waarbij nazi-menigten synagogen in brand staken, Joodse bedrijven en huizen verwoestten en wijdverspreid geweld tegen Joden in Duitsland en Oostenrijk ontketenden, hield de Bar-Ilan Universiteit gisteravond een speciale ceremonie ter uitreiking van de Jonathan Sacks Institute Prize 2026 aan de vooraanstaande historica, voormalig speciaal gezant van de VS voor het monitoren en bestrijden van antisemitisme, en hoogleraar aan de Emory University, Deborah E. Lipstadt.

Nu antisemitisme wereldwijd opnieuw oplaait, onderstreepte de bijeenkomst het blijvende belang van het bestrijden van haat, het verdedigen van de historische waarheid en het erkennen van de morele verantwoordelijkheid van individuen en samenlevingen om zich te verzetten tegen vervolging. Het was bijzonder passend om professor Lipstadt te eren, wiens decennialange wetenschappelijke werk, publieke inzet en persoonlijke moed haar tot een van de meest prominente stemmen in de strijd tegen Holocaustontkenning en antisemitisme hebben gemaakt.

De rector van de Bar-Ilan Universiteit, prof. Arie Zaban, zei: “Rabbi Sacks geloofde sterk in de kracht van ideeën om samenlevingen en gemeenschappen vorm te geven, maar ook om aannames ter discussie te stellen en mensen met elkaar in gesprek te brengen, ongeacht hun religieuze of intellectuele achtergrond. Hier aan de Bar-Ilan Universiteit hebben we het voorrecht om die visie voort te zetten door middel van onderzoek, onderwijs en de opleiding van een nieuwe generatie studenten en onderzoekers, op wat ik beschouw als een unieke plek. Dit alles zou niet mogelijk zijn zonder de visie en vrijgevigheid van degenen die het blijvende belang van Rabbi Sacks’ intellectuele nalatenschap erkennen.” Prof. Zaban verwelkomde de vooraanstaande gasten van de avond en sprak een speciaal welkom uit aan de familie Gewurz, waarbij hij hun vrijgevigheid en toewijding aan Rabbi Sacks’ nalatenschap erkende.

De prijs, waaraan een geldbedrag van 100.000 NIS is verbonden, werd ingesteld door de familie Gewurz ter nagedachtenis aan Samuel Gewurz, z"l, en is een erkenning voor personen wier werk de ideeën, waarden en morele visie van wijlen Rabbi Lord Jonathan Sacks, voormalig opperrabbijn van de Verenigde Hebreeuwse Gemeenten van het Gemenebest, bevordert.

Voor de familie Gewurz is de prijs zowel een eerbetoon aan Samuel Gewurz als een voortzetting van de waarden die zijn leven hebben gevormd. Tijdens de ceremonie sprak Brenda Gewurz over de diepgaande invloed die de leer van Rabbi Sacks op haar man en hun gezin had. Zijn geschriften waren een vast onderdeel van hun sabbatsmaaltijd, waar ideeën over wijsheid, moed, geloof en morele verantwoordelijkheid werden besproken met familie en gasten.

Zij blikte terug op de wijze waarop de familie de oprichting van het instituut steunde, evenals het idee om een ​​prijs in het leven te roepen die zou bijdragen aan het onder de aandacht brengen van de nalatenschap van rabbijn Sacks bij een breder publiek en in academische kringen. Ze noemde Lipstadt een bijzonder geschikte ontvanger; haar wetenschappelijke werk en haar moed in de strijd tegen antisemitisme bieden kracht en hoop in uiterst verontrustende tijden.

Zev Gewurz benadrukte dat de prijs voortkomt uit de wens om mensen te erkennen die opkomen voor wat waar en goed is, en wier werk een positieve invloed heeft op de samenleving. Hij wees erop dat antisemitisme een van de voornaamste zorgen van rabbijn Sacks was – niet alleen vanwege de bedreiging voor de veiligheid van Joden, maar ook omdat – zoals rabbijn Sacks begreep – antisemitisme een waarschuwingssignaal is voor gevaren die de democratie zelf bedreigen.

Een gesprek over antisemitisme, waarheid en democratie

Na de prijsuitreiking vond de jaarlijkse 'Jonathan Sacks Conversation' plaats, waarin prof. Jonathan Rynhold, academisch directeur van het Jonathan Sacks Institute, in gesprek ging met prof. Lipstadt over de hedendaagse opkomst van antisemitisme, de verdediging van de historische waarheid en de uitdagingen bij het bestrijden van haat in een steeds sterker gepolariseerde wereld.

Bij de opening van het gesprek wees Rynhold op de opvallende tegenstrijdigheid in onze huidige wereld: hoewel educatie over de Holocaust nog nooit zo wijdverspreid is geweest, neemt antisemitisme toch toe – ook onder jongere generaties. Er werd besproken waarom historische kennis op zichzelf niet volstaat om de heropleving van antisemitische denkbeelden te voorkomen.

Lipstadt herhaalde haar langdurige verzet tegen wetten die Holocaustontkenning verbieden; zij stelt dat de vrijheid van meningsuiting beschermd moet blijven, zelfs wanneer het gaat om uitingen die als zeer kwetsend worden ervaren. De oplossing ligt volgens haar niet in censuur, maar in het creëren van een breed maatschappelijk draagvlak waarin antisemitisme en Holocaustontkenning als onacceptabel worden beschouwd. Ze benadrukte dat het bestrijden van antisemitisme een aanhoudende maatschappelijke betrokkenheid vereist, evenals de bereidheid om het probleem serieus te nemen, waar het zich ook voordoet.

Op basis van haar ervaring als speciaal gezant van de Verenigde Staten omschreef Lipstadt antisemitisme als een bedreiging die veel verder reikt dan de Joodse gemeenschap. Ze schetste de verschillende dimensies ervan: directe bedreigingen voor Joden en Joodse instellingen; de ondermijnende werking op de democratie en de rechtsstaat; het gebruik ervan door politieke actoren om samenlevingen te destabiliseren; en de rol ervan als vroegtijdig waarschuwingssignaal voor bredere bedreigingen voor democratische instituties en de sociale cohesie.

De discussie ging ook in op de verspreiding van antisemitisme binnen het politieke spectrum. Lipstadt waarschuwde ervoor om het uitsluitend te beschouwen als een fenomeen van extreemrechts of extreemlinks, en betoogde dat verschillende ideologische stromingen vergelijkbare antisemitische complottheorieën en retoriek kunnen hanteren. Ze waarschuwde dat degenen die antisemitisme alleen bij hun politieke tegenstanders herkennen, het risico lopen de kwestie als politiek wapen te gebruiken in plaats van deze consequent aan te pakken.

Wat betreft de relatie tussen antisemitisme en het Israëlische overheidsbeleid maakte Lipstadt een belangrijk onderscheid: antisemitisme is een vooroordeel dat niet verklaard of gerechtvaardigd kan worden door Israëlisch handelen. Niettemin erkende ze dat opruiende uitspraken en beleidsmaatregelen van Israëlische politici antisemitische actoren krachtige munitie hebben verschaft en pogingen om hun verhalen te ontkrachten ondermijnen.

Tijdens het gesprek werd ook ingegaan op de veranderende ervaring van het Joodse leven in de Verenigde Staten en Europa sinds 7 oktober. Hierbij kwamen onderwerpen aan bod zoals de normalisering van antisemitische retoriek, zorgen over de veiligheid op universiteitscampussen en de toenemende druk op Joden om zichtbare uitingen van hun identiteit te verbergen. Lipstadt omschreef dit als een proces dat het Joodse leven steeds ongemakkelijker en gemarginaliseerder dreigt te maken.

Terugblikkend op haar overstap van de academische wereld naar de diplomatie, besprak ze de spanning tussen het compromisloze streven naar waarheid – wat van een wetenschapper wordt verwacht – en de compromissen die soms van een diplomaat worden gevraagd. Ze vertelde ook over haar inspanningen tijdens haar ambtstermijn om relaties op te bouwen met regeringen in het Midden-Oosten, onder meer via de Abraham-akkoorden, en om een ​​breder begrip te bevorderen van het feit dat de bestrijding van antisemitisme in het belang is van de gehele samenleving.

Gedurende het gesprek benadrukte Lipstadt herhaaldelijk hoe belangrijk het is om antisemitisme aan te pakken, zonder dat dit het enige kader wordt van waaruit de Joodse identiteit wordt begrepen. Ze wees op het belang van intellectuele eerlijkheid, een weloverwogen oordeel en aanhoudende betrokkenheid.

Joanna Benarroch, voorzitter van de 'Rabbi Sacks Legacy', bracht een bijzonder betekenisvol eerbetoon aan Lipstadt. Ze onthulde dat er in de archieven van rabbijn Sacks – onlangs teruggevonden in de Nationale Bibliotheek van Israël – handgeschreven notities zijn aangetroffen waarin hij haar inzet voor Israël prijst. Hij noemde haar, samen met twee andere bijzondere vrouwen, een "moderne dochter van Zelofchad". Deze bijbelse verwijzing, zo legde Benarroch uit, typeert het vermogen van rabbijn Sacks om oude teksten te gebruiken om morele moed in het heden te herkennen.

Het Jonathan Sacks Institute aan de Bar-Ilan Universiteit werd in 2023 opgericht om de nalatenschap van wijlen rabbijn Lord Jonathan Sacks, de voormalige opperrabbijn van de 'United Hebrew Congregations of the Commonwealth', te eren en voort te zetten. Via programma's en onderzoek wil het instituut ervoor zorgen dat de ideeën van rabbijn Sacks de aandacht en erkenning krijgen die ze verdienen binnen de academische wereld, in het bijzonder in relatie tot hedendaagse morele, sociale en politieke vraagstukken. Daarnaast bouwt het instituut aan een divers netwerk van alumni met leiderschapspotentieel. Geïnspireerd en geleid door de visie van rabbijn Sacks kunnen zij een concrete bijdrage leveren aan de toekomst van de Israëlische en Joodse samenleving, en de wereld als geheel.