'De Golem' - column van Rob Fransman

Ik schreef pasgeleden nog dat er in onze familie geen regulaire sjoelgangers zijn. Maar toch, de Hoge Feestdagen (let op, die schrijf ik met hoofdletters) zijn voor onze familie heel belangrijk. En dus gaan we met Joods Nieuwjaar en Grote Verzoendag naar de synagoge en proberen we de Hebreeuwse teksten te lezen en zingen we mee met de eeuwenoude, prachtige melodieën.

Dat meelezen gaat prima zolang het langzaam gaat, maar als het tempo omhoog gaat, kan alleen de doorgewinterde bezoeker het volgen. Tegenwoordig staat in de machzoriem (gebedenboeken) de tekst ook fonetisch en in vertaling. Voor mij hoeft dat niet. Hebreeuwse teksten fonetisch lezen voelt voor mij een beetje als valsspelen, en de vertaling kan me gestolen worden, want dan is de magie ervan af. Religie, ook de Joodse, is niet aan mij besteed, maar van de traditie krijg ik nooit genoeg. Tegenstrijdig? Vast wel, dat maakt het nu juist zo interessant.

Bij de traditie hoort dat de rabbijn na het lezen uit de Thora speecht. Zijn praatje heet een drasja en gaat meestal over de zojuist gelezen tekst en de huidige interpretatie daarvan. Soms is het interessant, soms voor mij slaapverwekkend. Maar heel af en toe is de drasja bijzonder inspirerend. Voor mij was dat de tekst van rabbijn Joram Rookmaaker. Hij begon zijn verhaal met iets dat zeer actueel is, namelijk kunstmatige intelligentie. Of beter: de terechte angst van velen voor kunstmatige intelligentie die niet meer te controleren valt. De kranten staan er vol mee. Bijna iedereen die ik ken gebruikt ChatGPT, Claude, Grok, Copilot en al die andere AI-tools, hoe ze verder ook mogen heten. Ik dus ook, en graag zelfs. Niet om een column te schrijven, dat kan ik zelf nog wel. Maar ik vraag wel aan mijn vriend ChatGPT om even de spel- en stijlfouten uit de tekst te halen.

Joram vertelde dat maar liefst 1200 AI-agents gebruikt werden om kwetsbaarheden in een computersysteem te testen. Dat konden ze niet, want ze waren eenvoudig niet slim genoeg. Dus, het zijn net mensen, zochten ze net zo lang op internet tot ze een systeem vonden dat dat wel kon. Ze speelden vals. Sterker nog, ze probeerden dat te verbergen, opdat de opdrachtgever dat niet zou merken. Stel je even voor hoe onwerkelijk dat is: een machine die zich schaamt voor een mens! Die machine heeft dus menselijke eigenschappen. Nu al, terwijl de ontwikkeling nog maar heel kort aan de gang is. Waar eindigt dit? Niemand die het weet.

Maar er is wellicht toch hoop. De informatie-industrie en kunstmatige intelligentie zijn voornamelijk in de staat Israël ontwikkeld. Langs de hele kust, van Noord-Tel Aviv tot aan Haifa, staan de laboratoria van Google, Meta, Chat, Apple enz. Logisch, want de voorloper van die industrie is 500 jaar oud.

Ik citeer rabbijn Rookmaaker letterlijk (vind hij vast niet erg):

"De Maharal van Praag, de 16de-eeuwse rabbijn Judah Loew, maakte uit klei een figuur en blies het als het ware leven in, door er de letters van 'Emet' (אמת) op te schrijven: waarheid. Hoe intens is de overeenkomst met hedendaagse AI: de suggestie dat AI de ultieme waarheid verkondigt, heeft zich inmiddels bijna overal genesteld. De bedoeling van de Golem was dat hij de Joodse gemeenschap in Praag zou beschermen, maar het gevolg was dat hij autonomer en autonomer werd en uiteindelijk een bedreiging werd van dat Praagse Jodendom, want hij kon bij ingaande sjabbat niet gestopt worden en, volgens sommigen, zou hij alles vernietigen wat op zijn weg kwam.

Uiteindelijk werd hij gedeactiveerd door de 'alef', de eerste letter van Emet, eraf te halen, zodat er 'met' (מת), dood, kwam te staan."

Het is natuurlijk maar een legende. Toch is het een fantastisch verhaal. De golem heeft dan wel nooit bestaan, het giftige antisemitisme helaas wel degelijk. Er was behoefte aan iets of iemand die de problemen oplost.

Vandaag is het antisemitisme er weer, en net zo giftig als in de 16de eeuw. Die golem van toen is verrassend tijdloos. Als ik een golem zou kunnen maken om de hedendaagse Joden- en Israëlhaters een lesje te leren, zou ik het meteen doen. Helaas, tot nu toe zijn mijn schrijfsels zelf bedacht (in tegenstelling tot prominente D66-politici), en zet Chat voor mij alleen maar de komma's op de juiste plaats.