Het optreden van Europa in het conflict met Iran roept vragen op over de toekomst van de NAVO, schrijft DR. Eitan Lasri in de MAARIV

Franse soldaten nemen deel aan een statische tentoonstelling van militaire voertuigen en vliegtuigen tijdens de NAVO-oefening Cold Response 2026 in Setermoen, Noorwegen, op 12 maart 2026. Foto Reuters

De escalerende confrontatie met Iran stelt een van de kernprincipes van de NAVO op de proef: solidariteit tussen de bondgenoten. Terwijl de Amerikaanse president Donald Trump, in samenwerking met Israël, een harde lijn volgt om de nucleaire ontwikkeling van Iran te beteugelen, nemen belangrijke Europese landen een voorzichtige, terughoudende en kritische houding aan.

Deze kloof is niet louter tactisch, ze ondermijnt de fundamenten van de alliantie. Wanneer Europa tegen Trump zegt: "Dit is niet onze oorlog", ondanks de toezegging de VS te steunen, onderstreept dit een bredere strategische breuk. De vergelijking is treffend: als president Franklin D. Roosevelt tijdens de Tweede Wereldoorlog op dezelfde manier had gereageerd op de oproepen van Europa, had het lot van het continent drastisch anders kunnen zijn. Vandaag de dag zouden Hitlers opvolgers heel Europa regeren.

Een strategische tweedeling: regionale verdediging versus mondiale confrontatie.

De NAVO werd in 1949 na de Tweede Wereldoorlog opgericht als een collectief defensieverbond om West-Europa te beschermen en de Amerikaanse betrokkenheid tegen de Sovjetdreiging te verankeren. Artikel 5, het leidende principe van de NAVO, stelt dat een aanval op één lidstaat een aanval op alle lidstaten is.

Tegenwoordig probeert de regering-Trump de rol van de NAVO echter uit te breiden tot buiten de defensie, en dringt zij aan op proactieve betrokkenheid bij de bestrijding van wereldwijde bedreigingen, met name Iran. Europa daarentegen stelt dat niet elk conflict buiten het continent een NAVO-interventie rechtvaardigt en pleit voor de-escalatie en het behoud van diplomatieke kanalen.

Het gevolg is een groeiende conceptuele kloof tussen Washington en de Europese hoofdsteden.

De frustratie in Washington is met name gericht op landen als het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Spanje, die volgens sommigen niet hun eerlijke aandeel in de lasten dragen. Deze perceptie ondermijnt het vertrouwen en de cohesie binnen de NAVO, waardoor deze verschuift van een op waarden gebaseerd bondgenootschap naar een meer voorwaardelijk partnerschap.

Trump heeft zijn standpunt duidelijk gemaakt: "Wie niet meedoet, kan geen volledige bescherming verwachten." Hij heeft ook benadrukt dat "de Iraanse dreiging niet alleen Amerikaans, maar ook Westers is", en betoogd dat Europa onvoldoende bijdraagt.

De Amerikaanse president Donald Trump spreekt met journalisten aan boord van Air Force One op weg naar de NAVO-top in Den Haag, Nederland, op 24 juni 2025. Foto Reuters

Hij heeft opgeroepen tot actieve Europese deelname, niet alleen tot retorische steun, en kritiek geuit op het te veel vertrouwen op diplomatieke veroordelingen. In het kader hiervan heeft hij voorgesteld de defensie-uitgaven te verhogen tot 5% van het bbp en gesuggereerd dat Amerikaanse bescherming mogelijk niet gegarandeerd zal zijn voor landen die daar niet aan voldoen.

Tussen economische druk en Europese autonomie.

Trump heeft veiligheidsverplichtingen gekoppeld aan economische betrekkingen en betoogt dat de VS "dubbel verliezen", zowel door te investeren in veiligheid als door handelstekorten te hebben. Zijn bredere boodschap duidt op een verschuiving van multilateralisme naar een transactionele aanpak: wie niet bijdraagt, krijgt mogelijk niet de volledige bescherming.

Hoewel het onwaarschijnlijk is dat de VS hun verplichtingen volledig zullen intrekken, wijzen de signalen erop dat de druk op Europa op korte termijn zal toenemen. Op de langere termijn zou deze dynamiek de Europese ambities voor "strategische autonomie" kunnen versnellen, inclusief een sterkere interne defensiesamenwerking.

NAVO: crisis of transformatie?

De NAVO staat niet op het punt van onmiddellijke ineenstorting, maar kampt wel met een diepe identiteitscrisis. De groeiende kloof tussen de Amerikaanse eisen voor een actievere, gevechtsklare alliantie en de Europese voorkeur voor een voorzichtige, afgewogen aanpak zou tot ingrijpende structurele veranderingen kunnen leiden.

In essentie wil Trump de NAVO transformeren tot een meer betrokken alliantie buiten Europa, met een bredere lastenverdeling. Europa lijkt ondertussen op weg naar meer defensieonafhankelijkheid.

Als deze verdeeldheid aanhoudt, zal de NAVO waarschijnlijk niet worden ontbonden, maar ze zou wel fundamenteel hervormd kunnen worden.