Historicus Simon Schama: Doordat delen van Londen ‘no-go zones’ zijn geworden, hebben Joden hun fundamentele burgerrechten verloren.

Anti-Israëlische demonstranten, van wie er één een shirt draagt ​​met de tekst 'Dood, dood aan de IDF', verzamelen zich op 4 juli 2025 voor het Hooggerechtshof in Londen. Foto AFP

Simon Schama, een "kleine Joodse jongen" die opgroeide in het naoorlogse Groot-Brittannië, zegt dat hij zich nooit fysiek onveilig heeft gevoeld op straat met een keppel op. Ook stonden er volgens hem niet standaard bewakers voor de deur van de plaatselijke synagoge, zei hij tegen Times of Israel tijdens een interview.

Maar, zo merkt de gerenommeerde historicus op, dat is niet de ervaring van Joodse kinderen in Groot-Brittannië vandaag de dag. Integendeel, zegt hij, het is de moeilijkste tijd voor jonge Joden om op te groeien sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog.

"Het is echt pijnlijk dat kleine kinderen, bijvoorbeeld kinderen van Hasmoneïsche of Joodse Vrije Scholen, hun uniformen moeten verbergen", vertelt Schama aan The Times of Israel. "Het gevoel van een angstaanjagend verlies, niet alleen van zelfrespect, maar ook van fundamentele burgerrechten. Niemand gaat zomaar de hoofddoeken van moslimvrouwen afrukken, en daar ben ik heel blij om. Maar dit is een vreselijke tijd, alleen al om het gevoel te hebben dat je gelijke rechten hebt als de rest van de multiculturele bevolking."

Volgens Schama zijn delen van het West End in centraal Londen "no-go-zones" geworden, waar Joden die een keppel of een Davidster dragen het risico lopen "uitgescholden te worden".

De opmerkingen van Schama kwamen in een week waarin de Joodse gemeenschap in Groot-Brittannië – die al te maken had met bijna recordaantallen antisemitische incidenten – verder werd opgeschud door een brandstichting op vier ambulances van een Joodse vrijwilligersorganisatie in de overwegend Joodse wijk Golders Green in Noord-Londen.

Schama, een gerenommeerd kunsthistoricus en tevens kenner van de Britse, Franse en Joodse geschiedenis, is duidelijk ontstemd over een anti-Israëlische tentoonstelling in Margate, aan de zuidkust van Engeland, die diezelfde week de krantenkoppen haalde .

"Walgelijke, afschuwelijke, krankzinnige, nogal slechte Julius Streicher-cartoons van Joden die baby's opeten," zegt Schama. "Het meest zorgwekkende is natuurlijk hoe deze extreme, moorddadige, groteske dingen absoluut onderdeel zijn geworden van de manier waarop Generatie Z zijn taalgebruik."

Simon Schama. Foto Times of Israel

Dit alles staat mijlenver af van de wereld waarin Schama is opgegroeid.

"Mijn vader dacht dat er na de Holocaust niets meer te vrezen viel in Groot-Brittannië," herinnert hij zich. "Zowel mijn ouders als hun generatie, en eigenlijk ook mijn eigen generatie toen ik opgroeide, vonden dat het Britse leven en het Joodse leven cultureel gezien bijna perfect bij elkaar pasten."

Hoewel Schama's vader, net als veel Britse Joden in die tijd, een aanhanger van de Labour-partij was, "vereerde hij Churchill zowel als zionist als vanwege zijn steun aan de oorlog", zegt hij. Schama herinnert zich de trots waarmee zijn vader hem later vertelde over de toespraak van William Temple, de aartsbisschop van Canterbury, die hij in maart 1943 in het House of Lords hield. Daarin hekelde hij de traagheid en passiviteit van de geallieerden ten aanzien van de massamoord op de Europese Joden door de nazi's. "We staan ​​voor de rechterstoel van de geschiedenis, de mensheid en God", verklaarde de aartsbisschop.

"Mijn vader was daardoor ontroerd," zegt Schama. "Het idee dat het hoofd van de Anglicaanse Kerk de enige was die zei: 'Kijk niet weg, doe niet niets', zag hij als een teken van de welwillendheid en de overeenkomst tussen de Britse geschiedenis en de Joodse geschiedenis."

Schama, die momenteel werkt aan het derde deel van zijn trilogie "Het verhaal van de Joden", verwerpt het idee dat Joden geen toekomst hebben in Groot-Brittannië, evenals vergelijkingen met de jaren dertig. Er is geen sprake van "afschuwelijk, intimiderend, waanzinnig populair antisemitisme" dat door de staat wordt gesteund en aangemoedigd, zoals het geval was in nazi-Duitsland.

En, zegt hij, er blijven "momenten van fantastische hoop" voor de gemeenschap. Toevallig werd op de dag van de brandstichting in Golders Green bekendgemaakt dat koning Charles beschermheer zou worden van de Community Security Trust, een organisatie die antisemitisme bestrijdt en Joodse synagogen, scholen en andere instellingen beschermt.

"Het was ongelooflijk dat de koning het beschermheerschap [van de CST] aanvaardde; dat was precies wat nodig was," zegt Schama.

Schama, die de vorst al vele jaren kent, is vol lof over de koning. Charles, zegt hij, is "een zeer goede vriend van de Joden. Hij is niet iemand die Joden alleen maar als intellectueel vermaak beschouwt – hij mag Joden echt als mens."

Schama lijkt minder onder de indruk van het politieke leiderschap van het land en spot op milde wijze met de vaak herhaalde beloftes om "de Joodse gemeenschap bij te staan" in het licht van antisemitisme. "We staan ​​ernaast, misschien op zo'n honderd meter afstand," grapt hij.

De historicus stelt dat de retorische uitspraken van politici "voorbeeldig" zijn, maar dat er vaak een "gebrek is aan de vertaling van die retorische vrome woorden naar concrete maatregelen tegen antisemitisme in specifieke omstandigheden", met name op lokaal niveau. De politie bezocht de tentoonstelling in Margate, merkt hij op, maar beschouwde deze als kritiek op de Israëlische staat in plaats van antisemitisch.

Hij heeft geen kritiek op de "twee overduidelijk aardige agenten" die de galerie bezochten - je zou niet verwachten dat agenten op straat kennis hebben van "de hele geschiedenis van het Joodse leven die 3000 jaar teruggaat", grapt hij - maar is desondanks gefrustreerd.

"Je moet wachten tot er iets afschuwelijks gebeurt, zoals in Golders Green of Heaton Park [de plek van de islamitische terreuraanslag op Jom Kippur in Manchester], voordat de politie zegt: 'Dit is een nachtmerrie en we doen er daadwerkelijk iets aan.'"

Een echo van de Spaanse Inquisitie

Schama is zeer kritisch over zowel extreemlinks als extreemrechts. Hij hekelt de "ideologische selectieladder tussen 'goede Joden' en 'slechte Joden'" die door progressief links wordt gepromoot.

"De verplichting is dat je een soort formele veroordeling en afwijzing van Israëls bestaansrecht ondergaat. Dan ben je welkom in de wereld van het progressivisme. Dit is absoluut afschuwelijk," zegt hij.

Schama vindt deze houding "sterk doen denken" aan de behandeling van Joodse "conversos" tijdens de Spaanse Inquisitie.

'Het was niet genoeg om je geloof te verlaten,' zegt hij. 'Je moet ons daadwerkelijk laten zien dat je bereid bent om als goede christen de marteldood te sterven... om zelf een inquisiteur te zijn... [of] dat je bereid bent om te proberen de Talmoed in het openbaar te verbranden. Je moet absoluut alles ongedaan maken wat je tot Jood heeft gemaakt.'

Een pro-Palestijnse, anti-Israëlische demonstratie in Londen, 14 oktober 2023. Foto AP

Schama vindt dat het besluit van de burgemeester van New

Schama vindt dat het besluit van de burgemeester van New York, Zohran Mamdani, om de definitie van antisemitisme van de International Holocaust Remembrance Alliance op zijn eerste dag in functie te schrappen, "zeer aanstootgevend" is.

"Hij voerde een briljante campagne... maar dat was een buitengewoon domme en immorele actie," zegt hij. Voor Schama is het verband tussen zionisme en antisemitisme duidelijk. "Zionisme is ontstaan ​​door antisemitisme; het is niet de oorzaak van antisemitisme."

Schama zegt dat hij "geschokt" was door de reactie op de invasie van Zuid-Israël op 7 oktober 2023, die hij vergeleek met "het optillen van een vloerbedekking om bloot te leggen wat we achteloos dachten allang verdwenen te zijn: de eindeloos etterende poel van ontmenselijking."

De burgemeester van New York, Zohran Mamdani, spreekt na het afleggen van de eed in het metrostation Old City Hall op 1 januari 2026 in New York City. Foto Ap

Bij de door Hamas geleide aanval werden in Israël zo'n 1200 mensen afgeslacht en 251 mensen ontvoerd naar de Gazastrook, te midden van gruwelijke wreedheden.

Schama, die bijna twintig jaar lang hoogleraar geschiedenis en kunstgeschiedenis aan de Columbia University was, heeft toegegeven "verbijsterd" te zijn door de reactie van zijn collega-academici.

"Een van de meest verontrustende dingen was de snelheid waarmee, om het zo maar te zeggen, eufemismen de overhand kregen", zegt hij, verwijzend naar een open brief ondertekend door collega's, waarin stond dat de aanvallen konden worden beschouwd als een "militaire actie" en de "uitoefening van het recht op verzet" tegen de bezetting. "Het was schokkend en verdorven om deze sadistische slachting te verhullen met eufemismen", aldus Schama.

De brief, zegt hij, weerspiegelt de manier waarop de bewering dat Israël een koloniale samenleving is, "een academische norm is geworden". Er schuilt ironie in het projecteren van "koloniale schuld" op Joden. "De echte kolonisten zijn Australiërs, Canadezen en Amerikanen. Wij [Joden] hebben een daadwerkelijke, organische band met onze oorspronkelijke taal, die nooit verbroken is."

De ‘koloniale these’ — Schama aarzelt om het woord ‘these’ te gebruiken voor wat hij beschouwt als historische onzin — is samengevallen met de ‘buitengewoon succesvolle… langdurige propagandacampagne om de jongere generaties het gevoel te geven dat Joden de Holocaust misbruiken om Gaza en de Westelijke Jordaanoever te kunnen negeren.’ Schama traceert dit terug naar de beruchte Holocaustrevisionistische conferentie van de Iraanse president Mahmoud Ahmadinejad in Teheran, twintig jaar geleden.

De waarheid over de Holocaust wordt ook aangevallen door wat hij de "bijzonder gevaarlijke griezeligheid" noemt van extreemrechtse online-activisten zoals Nick Fuentes. Dit wordt aangewakkerd door wat hij "de drang naar lef" noemt... "de adrenalinekick van wat zij 'ontwrichting' noemen, dus hoe schokkender je kunt zijn en hoe meer je het kunt richten op de schijnheilige opvattingen rond de Shoah, hoe leuker het wordt, en hoe meer clickbait het oplevert."

Volgens hem is het Derde Rijk "op de een of andere manier sexy, en de Joden, die alles controleren, gaan weer klagen en zeuren en Auschwitz tevoorschijn toveren."

Schama is ook zeer kritisch over voormalig Fox TV-presentator Tucker Carlson, die afgelopen herfst een makkelijk interview met Fuentes afnam in zijn podcast.

Daarentegen zond de BBC vorig jaar, ter gelegenheid van de 80e verjaardag van de bevrijding, Schama's indrukwekkende documentaire "The Road to Auschwitz" uit. De historicus sluit het programma af met een citaat uit een toespraak van Holocaustoverlevende Marian Turski uit 2020 , die bij de poorten van het vernietigingskamp betoogt: "Auschwitz is niet uit de lucht komen vallen. Het kwaad komt stap voor stap."

Maar zijn we nog steeds in staat om die stappen te herkennen en te weerstaan? Ja, meent Schama, maar we moeten "onze antenne opnieuw opstarten".

"Het slaat natuurlijk nergens op om te zeggen: 'Het is weer het Derde Rijk'", zegt hij, waarmee hij suggereert dat het geen zin heeft om alleen maar te letten op "militairen zoals Julius Streicher en Heinrich Himmler". Het proces van "ontmenselijking" neemt tegenwoordig verschillende vormen aan, zegt hij, en hij wijst er nadrukkelijk op dat het onder andere inhoudt dat "kinderen hun Joodse schooluniform niet mogen dragen".

Schama geeft toe dat het schrijven van het derde deel van "The Story of the Jews" in zo'n moeilijke en onrustige periode soms "erg pijnlijk" kan zijn, maar hij is er ook van overtuigd dat de Joodse geschiedenis geen "pure bron van wanhoop" mag zijn.

Er zullen hoofdstukken zijn over Irving Berlin en Tin Pan Alley, en het boek begint niet met het Zionistisch Congres, maar met de zogenaamde ontdekking van de Ethiopische Joodse gemeenschap door de 'vader van de Falasha's', Jacques Faitlovitch, in 1903.

"Ik wil niet dat het hele boek weer een snelweg naar Auschwitz wordt. Natuurlijk ga ik dat niet negeren, bagatelliseren of onderbelichten in de tekst zelf," zegt hij.

Maar, voegt hij eraan toe, "ik wil [het boek] wel verrijken met momenten van schoonheid en hoop denk ik als eerbetoon aan mijn ouders en die lang verloren wereld van dankbaarheid en geluk, van het vinden van een plek waar je zonder problemen in het culturele mozaïek paste."