Teva ontwikkelt antilichaam tegen coeliakie met als doel auto-immuunziekten bij de bron aan te pakken

Teva-laboratoria voor de ontwikkeling van biologische geneesmiddelen. Foto Teva

In januari sloot Teva een overeenkomst ter waarde van maximaal 500 miljoen dollar met investeringsmaatschappij Royalty Pharma, met als doel de ontwikkeling van een nieuw antilichaam voor auto-immuunziekten te versnellen. Op dit gebied is de kloof tussen de medische behoefte en de beschikbare behandelingen nog steeds aanzienlijk, blijkt uit het persbericht.

Volgens de overeenkomst ontvangt Teva tientallen miljoenen dollars aan startkapitaal voor klinische proeven, met de mogelijkheid van nog eens honderden miljoenen dollars, afhankelijk van de onderzoeksresultaten.

Op het eerste gezicht is het weer een strategische zet in de farmaceutische industrie, bedoeld om de pijplijn van het bedrijf te versterken en toekomstige groeimotoren veilig te stellen. Maar achter de investering schuilt een bredere ambitie, een ambitie die veel verder reikt dan één enkel medicijn. Het doel is om het interventiepunt bij auto-immuunziekten te verleggen van het behandelen van schade in het eindstadium naar het aanpakken van het proces bij de bron.

Inbal Ben-Eliezer, directeur en teamleider van de preklinische afdeling van Teva, biedt een zeldzame blik achter de schermen. In deze afdeling wordt wetenschappelijk onderzoek in een vroeg stadium geleidelijk omgezet in therapeutische mogelijkheden.

Centraal in dit onderzoek staat TEV-53408, een experimenteel antilichaam dat momenteel wordt ontwikkeld voor twee aandoeningen: coeliakie, een chronische darmaandoening, en vitiligo, een auto-immuunziekte van de huid met beperkte behandelings mogelijkheden.

Inbal Ben-Eliezer. Foto Teva

De combinatie is opzettelijk. Bij beide aandoeningen raakt het immuunsysteem ontregeld, en onderzoekers geloven dat een gedeeld biologisch mechanisme de weg zou kunnen vrijmaken voor de behandeling van beide. Zo'n verschuiving zou de zorg kunnen herdefiniëren, van symptoombestrijding naar het beïnvloeden van het ziekteverloop.

"Het begint allemaal bij de onderzoeksafdeling," zei Ben-Eliezer. "Ze identificeerden een eiwit op immuunsysteemcellen dat onder normale omstandigheden de aanwezigheid van een vreemd lichaam signaleert en plaatselijke ontstekingen veroorzaakt. Wanneer dit eiwit ongecontroleerd tot expressie komt, kan het coeliakie veroorzaken. Ze ontwikkelden een antilichaam, wat in feite ons medicijn is, dat is ontworpen om dat eiwit te blokkeren."

Coeliakie ontstaat wanneer het immuunsysteem abnormaal reageert op gluten, een eiwit dat voorkomt in tarwe, waardoor de slijmvlieslaag van de dunne darm beschadigd raakt.

"Mensen met coeliakie zijn gevoelig voor gluten," legt Ben-Eliezer uit. "Wanneer ze gluten consumeren, worden immuuncellen in de darmen overactief en vallen ze de darmwand aan, wat chronische ontsteking veroorzaakt. Patiënten ervaren symptomen zoals pijn, krampen, een opgeblazen gevoel, diarree en misselijkheid. Na verloop van tijd raakt de opname van voedingsstoffen verstoord, wat kan leiden tot bloedarmoede en andere tekorten."

Ondanks de vooruitgang bij andere auto-immuunziekten blijven de behandelings mogelijkheden voor coeliakie beperkt.

"De enige 'behandeling' is tegenwoordig het vermijden van gluten, want dat is de oorzaak", zei ze. "De meeste patiënten voelen zich beter als ze gluten vermijden, maar niet allemaal. Sommigen blijven symptomen ervaren. Er zijn nog steeds geen goedgekeurde medicijnen."

Bij vitiligo treedt een vergelijkbare immuunstoornis op, hoewel deze zich anders manifesteert.

Een kijkje in de laboratoria van Teva. Foto Teva

"Het is een vergelijkbaar mechanisme," zei Ben-Eliezer. "Er zitten geheugen-immuuncellen in de huid die ook ontregeld raken. In dit geval vallen ze melanocyten aan, de cellen die pigment produceren. Wanneer die cellen beschadigd of vernietigd worden, verschijnen er witte vlekken op de huid."

In tegenstelling tot coeliakie veroorzaakt vitiligo geen fysieke schade, maar de psychologische impact ervan kan wel ingrijpend zijn.

"Het heeft geen invloed op de fysieke gezondheid, maar wel op de emoties", zei ze. "Mensen denken vaak dat het besmettelijk is. Patiënten worden geconfronteerd met sociaal stigma, wat hun zelfvertrouwen en geestelijke gezondheid aantast. Het is sterk verbonden met depressie en sociaal isolement."

Tot voor kort waren veel behandelingen voor auto-immuunziekten gebaseerd op het algemeen onderdrukken van het immuunsysteem, waardoor de schade weliswaar werd beperkt, maar vaak bijwerkingen optraden. De laatste jaren is er een preciezere aanpak ontstaan, gericht op specifieke eiwitten of signaalroutes.

Biologische geneesmiddelen, zoals het middel dat Teva ontwikkelt, zijn een product van deze verschuiving.

"In tegenstelling tot kleine moleculen, die minder specifiek zijn en meer bijwerkingen kunnen veroorzaken, zijn biologische geneesmiddelen zeer gericht", aldus Ben-Eliezer. "Ze blijven doorgaans langer in het lichaam en hoeven minder vaak te worden toegediend. Dit is een belangrijke richting in de geneesmiddelenontwikkeling van vandaag."

Het identificeren van een veelbelovend molecuul is echter slechts het begin. De weg van laboratoriumontdekking naar goedgekeurde behandeling is lang en complex.

"De uitdaging is om het werkingsmechanisme van het medicijn te begrijpen," zei ze. "We moeten precies weten wat het doet. Beïnvloedt het andere cellen? Welke processen kan het beïnvloeden bij andere ziekten? Wat gebeurt er met de cel wanneer het medicijn zich eraan bindt? Vermindert het de activiteit, blokkeert het interacties of voorkomt het signaaloverdracht?"

Het proces begint in de onderzoeksafdeling van Teva in Australië, waar het antilichaam voor het eerst werd ontwikkeld voor de behandeling van coeliakie. Zodra de eerste haalbaarheid is aangetoond, gaat het project over naar de preklinische fase.

Voor Ben-Eliezer vindt dat werk plaats in Netanya, in een van Teva's belangrijkste onderzoeks- en ontwikkelingscentra. De locatie beslaat meer dan 9.000 vierkante meter aan laboratoria en biedt werk aan ruim 400 onderzoekers die zich bezighouden met behandelingen voor uiteenlopende aandoeningen, van neurologische problemen tot auto-immuunziekten.

"In onze fase ontvangen we een medicijn met eerste tekenen van werkzaamheid en bereiden we het voor op klinische proeven bij mensen", zei ze. "We gebruiken wetenschappelijk onderzoek om te begrijpen hoe het werkt, de risico's in te schatten en te bepalen hoe we het verder kunnen ontwikkelen."