Van 'virus' tot 'zionazi': Turkijes campagne om Israël te delegitimeren vergroot de kloof met het land, aldus een expert

Premier Benjamin Netanyahu, de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Foto Reuters

Sinds de Hamas-aanval van 7 oktober weerspiegelt het verloop van de betrekkingen tussen Israël en Turkije een diepe en opzettelijke politieke breuk, aangewakkerd door een escalerende strategie van Ankara om Israël te delegitimeren. Deze strategie omvat opruiende retoriek, systematische berichtgeving in de media, diplomatieke sancties en deelname aan internationale juridische initiatieven, meldt Ynet.

Dat is de inschatting van een Turkije-expert, die schetst wat hij beschrijft als een zorgwekkende verslechtering van de betrekkingen tussen de twee landen en een brede campagne van de Turkse staat tegen Israël op diplomatiek, juridisch en mediagebied.

"Het beleid van president Recep Tayyip Erdogan ten opzichte van Israël heeft de bilaterale betrekkingen getransformeerd van een pragmatisch partnerschap in een ideologische confrontatie", aldus dr. Hay Eytan Cohen Yanarocak, Turkije-specialist aan het Moshe Dayan Centrum voor Midden-Oosterse en Afrikaanse Studies van de Universiteit van Tel Aviv. In zijn onderzoek waarschuwt hij dat als Erdogan op deze koers doorgaat, de crisis tussen de twee landen onomkeerbaar zou kunnen worden.

"Door Israël met het nazisme te vergelijken, de herinnering aan de Holocaust te misbruiken, de toegang tot het luchtruim via de zee en diplomatieke routes te blokkeren en Hamas als legitieme politieke actor te presenteren, heeft Turkije zich gepositioneerd als een van de belangrijkste wereldspelers die de legitimiteit van Israël betwisten", zei hij. "Deze verschuiving heeft gevolgen op de lange termijn: het verkleint de diplomatieke ruimte voor verzoening, hervormt regionale allianties en ondermijnt het vertrouwen tussen de twee landen op structureel niveau. Tenzij Ankara dit paradigma van delegitimering heroverweegt, zullen de Israëlisch-Turkse betrekkingen in een vicieuze cirkel van vervreemding blijven en verder verslechteren."

Volgens Yanarocak illustreren de betrekkingen sinds 7 oktober een berekende politieke breuk die geworteld is in dezelfde strategie. "Wat begon als retorische steun voor Hamas ontwikkelde zich snel tot een alomvattend beleidskader gericht op het ondermijnen van Israëls morele, politieke en zelfs historische legitimiteit", schreef hij. "Door middel van opruiende retoriek, systematische mediaberichten, handelsopschortingen, symbolische diplomatieke sancties en actieve deelname aan internationale juridische initiatieven heeft de Turkse leiding laten weten dat zij niet langer streeft naar functionele normalisatie met Israël, zelfs niet na een staakt-het-vuren in Gaza."

Hij voegde eraan toe dat Ankara Jeruzalem niet langer alleen als een regionale rivaal beschouwt, maar ook als een "beschavingsbedreiging" voor de veiligheidsidentiteit van Turkije, waardoor anti-Israëlische vijandigheid diep verankerd is in zowel staatsinstellingen als het publieke bewustzijn.

Yanarocak wijst de scherpe daling terug tot eind 2023. "Slechts een maand voor het uitbreken van de gevechten stonden president Erdogan en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu zij aan zij voor de camera's, geflankeerd door hoge adviseurs, onder de vlaggen van beide landen in het Turkish House in New York", zei hij. "Maar iets meer dan twee jaar later, op 7 november 2025, vaardigden de openbare aanklagers in Istanbul arrestatiebevelen uit tegen 37 hoge Israëlische functionarissen die betrokken waren bij de oorlog tegen Hamas, onder wie premier Netanyahu, minister van Defensie Israel Katz en stafchef van het Israëlische leger Eyal Zamir."

Die stap, zo zei hij, maakte een einde aan de hoop dat de spanningen geleidelijk zouden afnemen na het fragiele staakt-het-vuren in Gaza dat in oktober 2025 door de Amerikaanse president Donald Trump was bemiddeld. "Met deze openlijk politieke beslissing gaf Istanbul aan dat het ondanks het staakt-het-vuren geen intentie had om terug te keren naar normale betrekkingen met Jeruzalem", aldus Yanarocak.

Hij merkte op dat de campagne om Hamas te delegitimeren formeel begon op 25 oktober 2023, toen Erdogan Hamas-leden omschreef als "vrijheidsstrijders". De pro-regeringsgezinde Turkse media stemden hun berichtgeving snel af op het standpunt van de president, een narratief dat zich al snel verspreidde van de media die Erdogan steunden naar seculiere en linksgeoriënteerde oppositiemedia.

Volgens Yanarocak begon het publieke debat in Turkije de beslissing van Ankara uit 1949 om Israël te erkennen te minimaliseren, de historische banden van de Joden met het land te negeren en Israël af te schilderen als een wortelloos Westers project. Erdogans verklaring tijdens een massabijeenkomst op 28 oktober 2023, dat "Israël slechts een pion in de regio is, die te zijner tijd zal worden opgeofferd", droeg bij aan deze verschuiving.

Erdogan sprak de menigte toe en vroeg: "Wie zit er achter de PKK?" Toen de aanwezigen antwoordden: "Amerika," voegde hij eraan toe: "Israël ook. Of het nu om geld of wapens gaat, zij leveren het. Dat weten we," waarmee hij Israël openlijk afschilderde als een bedreiging voor de nationale veiligheid van Turkije.

Van daaruit, aldus Yanarocak, intensiveerden zowel conservatieve als liberale media een campagne om Israël te delegitimeren. Turkse beleidsmakers en journalisten gebruikten termen als 'gangster', 'massamoordnetwerk', 'schurkenstaat', 'terreurstaat', 'virus', 'moordenaar', 'bezetter', 'genocidaal' en zelfs 'zio-nazi'. Volgens Yanarocak was deze terminologie erop gericht Israël te 'nazificeren' en de Holocaust te bagatelliseren. Erdogan zelf verklaarde dat 'Netanyahu Hitler heeft overtroffen' en voorspelde dat 'Netanyahu's einde hetzelfde zal zijn als dat van Hitler'.

Holocaust-gerelateerde termen en locaties, zoals 'concentratiekamp' en 'Auschwitz', werden ook verdraaid en toegepast op Gaza, met uitdrukkingen als 'zio-nazikamp' of 'Gazawitz', wat volgens Yanarocak de herinnering aan de Holocaust-slachtoffers vertrapte.

Na de moord op Hamas-leider Ismail Haniyeh in Teheran op 31 juli 2024, bestempelde Erdogan de Israëlische operatie als "zionistische barbaarsheid" en beval hij dat de Turkse vlaggen ter ere van hem halfstok moesten worden gehesen bij alle Turkse missies wereldwijd, waaronder de Turkse ambassade in Tel Aviv. Israël beschouwde deze stap als onaanvaardbaar.

Voorzitter van de Palestijnse Autoriteit Mahmoud Abbas, Erdogan en Hamas-leider Ismail Haniyeh. Foto Anadolu

In augustus 2024 sloot Turkije zich formeel aan bij de zaak van Zuid-Afrika tegen Israël bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, een stap die Yanarocak omschreef als het meest cruciale element van Ankara's campagne om Israël te delegitimeren. Op 30 april 2025 diende de Turkse delegatie een document in bij het hof met de titel "Oorlogsmisdaden begaan door Israël".

In september riep Erdogan vanaf het VN-podium op tot de uitvoering van de resolutie 'Verenigd voor Vrede' uit 1950, waarmee hij Israël indirect vergeleek met nazi-Duitsland en internationale militaire interventie rechtvaardigde. De maand daarop voerde hij zijn retoriek verder op door te beweren dat Israël ambities koesterde op Turks grondgebied en het land tot een bedreiging voor de nationale veiligheid te verklaren.

Het beleid bereikte een nieuw hoogtepunt op 17 november 2024, toen president Isaac Herzog gedwongen werd het Turkse luchtruim te mijden op weg naar Azerbeidzjan. Na de val van het Assad-regime in Syrië in december 2024 brak er een nieuwe fase van rivaliteit tussen Turkije en Israël in Syrië aan. In april 2025 sloot Turkije opnieuw zijn luchtruim voor een Israëlische delegatie op weg naar Bakoe.

Volgens Yanarocak heeft Ankara in 2025 de banden met Hamas verder aangehaald door ontmoetingen met hoge Hamas-functionarissen voor te stellen als officiële nationale delegaties en de groep via Turkse media legitimiteit te verlenen.

Onder het voorwendsel van bemiddeling bij gevangenenruil stond Turkije ook toe dat vrijgelaten Hamas-leden zich op Turks grondgebied vestigden. Volgens diverse berichten heeft Turkije Iran bovendien toestemming gegeven om via Istanbul geld over te maken naar Hezbollah en Hamas voor wederopbouwdoeleinden.